Een nieuw jaar staat voor de deur. Een periode die voor veel mensen staat voor een nieuw begin, nieuwe plannen en nieuw leven.

Maar wat als een mensenleven juist onverwacht eindigt – en een nalatenschap vervolgens families tegenover elkaar zet?

Een dramatische huwelijksreis

Het klinkt als het scenario van een filmscript, maar het is echt gebeurd.

Johan en Marja zijn al jaren samen wanneer zij besluiten te trouwen. Ze hebben geen kinderen en maken geen testament. Kort na hun huwelijk vertrekken ze op huwelijksreis naar een tropisch eiland.

Daar slaat het noodlot toe. Beiden worden ernstig ziek als gevolg van een voedselvergiftiging. Marja overlijdt als eerste. Johan overlijdt korte tijd later.

En juist die volgorde van overlijden heeft grote juridische gevolgen.

Omdat Marja als eerste overlijdt en er geen testament is, is Johan op grond van het wettelijke erfrecht haar erfgenaam. Haar nalatenschap gaat daarmee over op Johan. Wanneer Johan vervolgens overlijdt, valt ook dat vermogen – waaronder het vermogen dat hij kort daarvoor van Marja heeft geërfd – in zijn nalatenschap.

Het gevolg: het vermogen komt uiteindelijk terecht bij de erfgenamen van Johan en niet bij de familie van Marja.

Dat is voor beide families moeilijk te bevatten. De ouders van Johan vragen de familie van Marja om inzicht in haar vermogen. De familie van Marja vindt dat niet redelijk en er ontstaat een juridisch conflict.

Redelijkheid en billijkheid

De zaak komt voor de rechter. De rechtbank vindt het in deze uitzonderlijke situatie naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar dat de nalatenschap volledig bij de familie van één van beiden terechtkomt.

De rechtbank wijkt daarom af van de normale wettelijke regeling en bepaalt dat het vermogen over beide families moet worden verdeeld.

Maar daarmee is de zaak niet voorbij.

De familie van Johan gaat in hoger beroep. Het Hof Den Haag komt in 2020 tot een ander oordeel en vernietigt de uitspraak van de rechtbank. Het hof benadrukt dat het erfrecht grote waarde hecht aan rechtszekerheid en dat slechts in uitzonderlijke omstandigheden van de wettelijke regels kan worden afgeweken. In deze zaak was daarvoor volgens het hof geen grond.

De wettelijke regeling blijft dus van toepassing: Johan was, omdat hij na Marja overleed, haar erfgenaam. Vervolgens gaat haar vermogen via zijn nalatenschap naar zijn erfgenamen.

Wanneer recht en gevoel botsen

Deze zaak laat zien hoe ingewikkeld erfrecht kan zijn. Niet alleen juridisch, maar ook menselijk.

Voor de betrokken families gaat het immers niet alleen om geld of bezittingen. Het gaat om verlies, verdriet, familieverhoudingen en het gevoel dat iets wel of niet eerlijk is.

Juist daar kunnen juridische en menselijke belangen door elkaar gaan lopen.

Redelijkheid en billijkheid spelen ook binnen het erfrecht een rol, maar de drempel om af te wijken van een duidelijke wettelijke regel ligt hoog. De rechtszekerheid is immers belangrijk: mensen moeten erop kunnen vertrouwen dat de wet bepaalt wie hun erfgenamen zijn.

Tegelijkertijd kan een juridische uitkomst voor nabestaanden zeer ingrijpend voelen.

Voorkomen is beter dan procederen

Deze zaak maakt ook duidelijk hoe belangrijk het is om na te denken over wat er met een nalatenschap moet gebeuren wanneer partners vrijwel gelijktijdig overlijden.

Een testament kan voorkomen dat nabestaanden na een ingrijpende gebeurtenis ook nog in een juridisch conflict terechtkomen. In een testament kunnen bijvoorbeeld specifieke bepalingen worden opgenomen voor de situatie waarin beide partners kort na elkaar overlijden.

Want als er niets is geregeld, bepaalt uiteindelijk de wet wie erft. En de uitkomst daarvan hoeft niet altijd overeen te komen met wat iemand zelf voor zijn of haar familie zou hebben gewild.

Erfrecht is meer dan de wet alleen

Een erfrechtelijke kwestie vraagt daarom om meer dan alleen kennis van de wettelijke regels. Natuurlijk is gedegen juridische kennis essentieel. Maar minstens zo belangrijk zijn oog voor de menselijke verhoudingen, inzicht in emoties en het vermogen om te onderhandelen.

In veel erfrechtelijke geschillen is een oplossing buiten de rechtszaal uiteindelijk waardevoller dan een gewonnen procedure. Niet alleen financieel, maar vooral omdat daarmee wordt voorkomen dat familieverhoudingen verder onder druk komen te staan.

Bij erfrecht gaat het immers zelden alleen om geld.

Het gaat om mensen, om relaties en om wat iemand wil achterlaten.

Juist daarom is het belangrijk om tijdig na te denken over de toekomst – en niet pas wanneer het te laat is.